Suriye’ye yönelik geri dönüş gündemi, yalnızca sınır geçişi veya ikamet değişikliği olarak ele alı- namayacak kadar çok katmanlıdır. Güvenlik, barınma, altyapı, sağlık, eğitim, mülkiyet, hukuki statü, geçim kaynakları, toplumsal uyum ve psikososyal iyilik hâli aynı kararın birbirine bağlı bileşenleridir. Çalıştayda öne çıkan ortak değerlendirme, geri dönüşün kişilerin özgür iradesine dayanan, güvenli, onurlu, kademeli ve sürdürülebilir bir süreç olarak tasarlanması gerektiğidir. Katılımcılar, Suriye içindeki koşulların bölgeden bölgeye büyük ölçüde değiştiğini; bu nedenle tek tip bir geri dönüş veya kalkınma modelinin yeterli olmayacağını vurgulamıştır. İdlib’deki çadır alanları, kırsal bölgelerdeki konut yıkımı, Halep ve çevresindeki kira ve ulaşım baskısı, Lazkiye’de sağlık ka- pasitesi, Humus ve Hama çevresindeki üretim ve yerleşim olanakları gibi saha örnekleri, yerel ihtiyaç analizinin zorunluluğunu göstermektedir. Geri dönüş planlaması, yerleşim yerinin güvenliği ve hizmet kapasitesi doğrulanmadan yürütülmemelidir. Çalıştayın temel çıktısı, sivil toplumun kamu otoritesinin yerine geçen bir aktör değil; ihtiyaçları tespit eden, pilot uygulama geliştiren, topluluklarla güven ilişkisi kuran, kırılgan gruplara erişen ve kamu kurumları arasında tamamlayıcı bağlantılar oluşturan bir ortak olarak konumlandırılmasıdır. STK’lardan büyük ölçekli yeniden imarı tek başına üstlenmeleri beklenmemeli; okul ve sağlık birimi onarımı, suya erişim, mesleki eğitim, kadın kooperatifleri, gençlik ve kültür merkezleri, mikro tarım ve hayvancılık destekleri gibi ölçülebilir ve yerel ölçekte sürdürülebilir çalışmalar önceliklendirilmelidir.